مقام خرد ودانش درفرهنگ وآيين - ادبی
مقام خرد ودانش درفرهنگ وآيين
نویسنده: دكتورشمس الحق آريان فر
دانش وهنرو خرد گرايي درجامعۀ معاصرما، بادوشيوه وياباتيغ دودم به انتحار كشيده مي شود.
باورهاي ويادگرد هاي عنوان مي گردد دراين راستا كهt فرهنگ وآيين اين خطه ازآغاز سرسازش و آشتي باخرد ودانش نداشته است وبيسوادي وعقب مانده گي زيستمندان اين خاك ريشه درباور وفرهنگ شان دارد كه نابخردان وكم آگاهان آرام آرام به پذيرفتن اين اصل آماده گرديده است.
حربۀ ديگر تبليغ ابتذال وپوچي وبهيودگيست تاجوان بريده ازفرهنگ خودي، اين پديده را به عنوان تحفه ودستاور دنيامدرن پذيرا گردد.
حربۀ نخستين اراده ات راتضعيف مي كند وذهن ودماغت راآماده پذيريش بذرديگران مي سازد وحربۀ دوم ،نهال هرزگي راغرس مي كند، اينجاست كه درمزرعه ما،كشت اجانب به بارمي نشيند وهمه درخود باختگي ،مستهلك کارديگران مي گرديم وطي سالیان خويشتن خويش رافراموش مي كنيم واز داشته هاي خويش درناآگاهي احساس خجلت مي نمائيم.
نگرشي برروند فرهنگي اين خاك بطلان اين باوررتستجيل مي كند.
پارينه ترين فرهنگ باريافته دراين خطه ،فرهنگ اوستايي است ،اوستا را زردشت دربلخ باستاني ويا به قول پژوهشگر تاجیک یوسف یعقوب اف درسمنگان امروز ،براي رهنمايي بشر آورد.
برخي ازپژوهشگران آيين مزدیسنا را، آيين يكتاپرستي وزردشت راپيام آور اين دين مي دانندواوستا راكتابي مي دانندكه درآن سخن از اهورا مزدا ويا خداي واحد است .البته محققاني اين قول رانمي پذيرد ومزد یسنا را ثنويت وياآتش پرستي مي دانند كه ادعاي شان موردبحث ومناقشه است.
دراوستا همه جا ، ستايش خرد است وتوجه همه درراه رسيدن به آن دریشت ها،آمده است:
” اي راست ترين علم مزدا، آفريدۀ مقدس ، اگردرپيش باشي منتظرمن بمان واگر دردنبال باشي خودرابمن برسان.
ودركتاب عصر اوستا ، شپیگل وديگران ازقول زردشت چنين نقل مي كنند:
«اگرشخص بيگانه ياهم كيش يابرادر يادوست براي تحصيل دانش وهنرنزد شما آيد، اورابپذيريد وآنچه خواهد بياموزيد”
اگر آئين پارين ما چنين است،دين مقدس اسلام كه جاگزين آن گرديد، وسيع تر وژرفتر به اين نكته توجه داشته است. اسلام آيين توحيدي وآسمانيست .دراديان آسماني قبل ازاسلام نيز برآموزش خردو دانش ازسوي ّآفريدگار تأكيد گرديده است.
درتورات مي خوانيم: اي موسي تعظيم كن حكمت را
درزبور داود عليه سلام آمده است: يا داودهركجا كه عافلي مي بيني اورا خدمت كن.
درانجيل آمده است: بجوئيدعلم را، بياموزيد .
امااسلام كه كاملترين وآخرين دين آسماني است ، تأكيد برفراگيري دانش وخرد راتاآنجا بلند برده است كه اسلام راديني مي يابي، خردگرا واستوار برعلم ودانش ،برخلاف ادعاي مدعيان كه اسلام ويادين راباعلم درتناقض مي دانند وچنين نتيجه مي گيرند كه اگر علم مي خواهيد ،دين رارها كنيد واگر دين مي خواهيد ازعلم بهره نخواهيد يافت.
آيات كلام آسماني ،احاديث نبوي وروايات صدر اسلام ،همه نادرستي ادعاي معاندان راثابت نموده است به گونۀ نمونه ياد آورمي شويم.
بگو آيابرابرندكساني كه مي دانند وكساني كه نمي دانند.
بگو ،آيا برابرندكوروبينا
آيا برابراست ظلمت ونور
دراين آيات متبركه علم به بنيا وبينايي ونورتشبيه گرديده وجهالت به كوري وتاريكي وتأكيدگرديده است كه هيچگاه کسی كه مي داند باآنكه نمي داند، برابرنيست .
نگاهي به احاديث پيامبر بزرگ اسلام، روشن مي سازد كه برتر ازعلم وعالم چيزي وموجودي درجهان نيست.
- كسي كه قلمي بتراشد وباآن درباب علم ودانش چيزي بنوسيد ،خدا درختي دربهشت به اوعطامي كند(حديث)
- آن كه بميردو دفتر ودواتهاازخودبجا مي گذارد به بهشت درآيد (حديث)
- مؤمن كه بميرد وورقۀ ازعلم ودانش بجاي گذارد ،آن ورقه درروزقيامت پردۀ مانعي ميان او وآتش خواهدشد.(حديث )
- خدابه دانشجويي كه درپي تحقيق علم رود به هر حرفي كه بشنود يابنويسد ،شهري دربهشت به اوبدهد(حديث)
- سه چيز است كه حجابها راپاره نموده به پيشگاه خدامي رسد: صداي گردش قلمهاي دانشمندان به هنگام نوشتن، صداي قدمهاي مجاهدان درميدان جهاد وصداي چرخ نخ ريسي زنان پاكدامن (حديث)
- دانش مانند شكار ونخجير رمنده است ونوشتن قيد وبند آنست (حديث)
- حق پسربرپدر آنست كه نام نيك نهد ،همسر ش دهد وخط نوشتن بياموزد.(حديث)
- دانش بياموزيد ولو درچين باشد.(حديث)
- طلب علم فرض است.(حديث)
- دانش گمشدۀ مومن است هركجا بيابد به آن، اوراسزوار تراست.
- پيامبر به بارگاه خداالتجامي كرد :الهي علمم رازياد نما.
وباز ازدساتير اسلام است كه : احتكار دانش روانيست ،بهترين صدقه دانشي است كه آدمي فرامي گيرد وبه برادر تعليم مي دهد.
توجه به علم وآموزش دراسلام تاآنجاست كه عالم دين ازتعليم علوم ضروري بايداجرت نگيرد ودولت مكلف است اورا اعاشه نمايد.
دانشمندان اسلامي دراين زمينه نهايت توجه داشته اند، مي گويند :شكاكي آنقدر به آموزش ومطالعه راغب بودكه درجواني درحالي كه كتاب مفتاح العلوم جاحظ برروي سينه اش بود ، پدرود حيات گفت.
روايت است كه ابوريحان بيروني دربسترمريضي ،مسله يي راپرسيد .دانشمندي كه به ديدنش آمده بود ،گفت :فعلاً صحت شما خوب نيست .وقتي صحت يافتيد ،توضيح مي دهيم. بيروني گفت :من ازاين مرض نجات نمي يابم اماآرزو دارم اين مسله را دانسته بميرم .مي گويند :وقتي اين دانشمند مسله را شرح داد و ازنزد ابوريحان رفت ، هنوز زياد دورنشده بود كه صداي گريه ونالۀ زنان بلند شد. ابوريحان وفات كرده بود. درست همان قول پيامبر راعملي كرد.
چنين گفت پيغمبر راست گوي: زگهواره تاگور دانش بجوي
گويند: زماني هيأتي ازيكي ازقبايل كفارعرب به ديدن حضرت علي آمد چون ازعلم علي (رض)زياد سخن گفته مي شد ،به گونه امتحان خواستند ،چند كس يك سوال رامطرح نمايند وببينند كه حضرت علي (رض) چگونه جواب مي دهد. سوال آنها وقتي هريك به تنهايي نزدحضرت علي مي آمدند،اين بود: علم بهترست يامال ؟ وعلي هربارپاسخ جداگانه مي داد .توجه نمائيد، علم را بالاتر ازاين كسي وصف نكرده است واين وصف علم است دراسلام:
سوال : علم بهتراست يامال ؟
جواب: علم بهتراست كه ميراث انبيا ست ومال ميراث هارون وفرعون وهامون.
سوال: علم بهتراست يامال؟
جواب: علم بهترست كه علم تراحفظ كند وتومال راحفظ مي نمايي.
سوال: علم بهتراست يامال؟
جواب: علم بهتراست كه عالم وعلم دوست زياد دارد وصاحب مال دشمن فراوان.
سوال : علم بهتراست يامال ؟
جواب: علم بهتراست كه علم به اتفاق زيادگردد ومال كم.
سوال: علم بهتراست يامال؟
جواب: علم بهتراست كه عالم رابه بزرگي يادكنند وصاحب مال رالئم وبخيل گويند.
سوال: علم بهتراست يامال؟
جواب: علم بهتراست كه علم مصئوون است ومال رادزد ببرد.
سوال: علم بهتراست يامال؟
جواب: علم بهترست كه علم كهنه وپوسيده نمي شود ومال كهنه مي گردد.
سوال: علم بهتراست يامال؟
جواب: علم بهتراست كه درحيات وممات كارمي آيد، ومال تاوقت مرگ است.
سوال: علم بهتراست يامال؟
جواب: علم بهتراست كه علم قلب رانوراني مي كند ومال قلب راقسي وسخت مي سازد.
سوال: علم بهتراست يامال؟
جواب: علم بهتراست كه علم تواضع آرد ومال تكبر وخودبيني ايجاد مي كند.
اين گفته ها نمودزنده ئيست ازارجمندي علم وخرد درآيين اسلام ودرباور ديني ما، مقام علم رادرفرهنگ وادب ماكه ازاين باورمايه گرفته است دربخش ديگر عنوان مي نماييم.
مقام خردودانش ادب وفرهنگ
جوامع بشري دردرازاي تاريخ هميشه دومنبع سالم وسازندۀ تغذي فكري ومعنوي درراستاي اعتلا وشگوفايي داشته است:
1-منبع الهي كه ازطريق اديان وكلام آفريد گار و ارشادات پيامبران به جامعه مي رسيده است.
۲: منابع فكري وآفرينشي كه توسط دانشيان وسرايشگران به جامعه تقديم مي شود.
درپيوند باخرد ودانش ،ارشادات ودساتير آسماني واحاديث پيامبربزرگ اسلام راآورديم كه درپرتو آن هويدا گرديد : اسلام يعني علم وخرد گرايي .
اينك دربخش دوم ،سخن بزرگان ادب وفرهنگ رامي آوريم. اين كه نياكان خردمند ما ازهزارسال پيش تاامروز ، ندايي خردگرايي رابلند داشته اند تاآنجا كه گفته اند:
درخت توگرباردانش بگيرد به زير آوري چرخ نيلوفري
باتوجه به اين شكوه وارجمندي است كه ازقول پيامبر بزرگ اسلام تكرار مي نمايند:
( زگهواره تاگوردانش بجوي).
نگرشي برمتون معظم فرهنگي ما ، چنداصل راباروشني ،مشخص مي سازد : ستايش خرد ودانش وخردگرايي ،ارجگذاري به دانا ودانشمند ،مذمت جهل وناداني وتشويق به سوي آموزش وكسب دانش.
ستايش خرد
ابوعبدالله رودكي آدم الشعرا وپيشواي سرايشگران درهزار واندي سال پيش ازامروز، باآنكه دردربار سامانيان است،ثروت وقدرت رانمي ستايد ودانش راچنين وصف مي نمايد.
دانش اندردلي چراغ روشن است ازهمه بدبرتن توجوشن است
رودكي همچنانيكه دانش رامي ستايد، جنگ وجوشن پوشي را زشت مي داند. به اين اساس او مبلغ دانش وصلح وسعادت است كه بايد بياموزيم .رودكي درسروده ديگری چنين مي گويد:
تاجهان بود ازسرآدم فراز كس نبود ازراز دانش بي نياز
مردمان بخرد اندهر زمان راز دانش رابه هرگونه زبان
گرد كردند وگرامي داشتند تابه سنگ اندرهمي بنگاشتند
دانش اندردل چراغ روشن است وزهمه بدبرتن توجوش است
همزمان بارودكي ، شاعر همروزگارش شهيد بلخي،خرد راپادشاهي مي داند ومايه فرمانروايي وآن را مايۀ تائيد وفرو جهانگيري مي خواند.
خردمند گويد خرد پادشاست كه برخاص وبرعام فرمانرواست
خرد راتن آدمي لشكراست همه شهوت وآز زوچاكراست
جهان رابه دانش توان يافتن به دانش توان رشتن وبافتن
خردمند گويد كه تأئيد وفر به دانش به مردم رسدنه به زر
حكيم ابوالقاسم فردوسي ،همانطوريكه كه شيوه اوست ، خرد را به گونه حماسي به ستايش گرفته است. سخني كه شكل ومحتوا رادرتعالي رسانيده است .فردوسي تاآنجا پیشمي رود كه نخستين آفريدۀ آفريدگار راخردمي داند ومي گويد.
خرد افسر شهرياران بود خرد زيور نامداران بود
خردزندۀ جاوداني شناس خرد مايه زندگاني شناس
از وشادماني وزومرديست ازويت فزوني وزويت كميست
خردجسم وجانست چون بنگري توبي جسم شادان جهان نسپري
نخست آفزينش خرد راشناس نگهبان جانست وآن راسپاس
همانگونه كه فردوسي شهكارحماسي خودراباخرد آذين بسته است ،مولاناي بزرگ جلال الدين محمدبلخي ، درشهكارعرفاني خويش ”مثنوي معنوي ” خردودانش وعلم را دركمال ستايش نشسته است ،اين مولانا ست كه مي گويد:
هم سوال ازعلم خيزدهم جواب همچنانكه خاروگل ازخاك وآب
هم ضلال ازعلم خيزد هم هدي همچنانيكه تلخ وشيرين ازمذي
ستايش عالم
عالم ودانا ودانشمند |،فرزانۀ روزگاراست ودرفرهنگ ومعنويت ما برترين مقام ويژۀ علماست همانگونه كه خداوند متعال گفته است :هيچگاه عالم ونادان برابرنيست.
برهمين مناسبت است كه هزار وصدسال پيش از اين ابوشكوربلخي گفته است:
بدان كوش تا زود داناشوي چودانا شوي زود برناشوي
نه داناتر آنكس كه والاتر است كه بالاترست آنكه داناترست
درهمين روال است سخن عارف فرزانه بلخ، مولانا جلال الدين كه درستايش عالم مي گويد:
علم دريايست بي حدوكنار طالب علم است غواص بهار
گرهزاران سال باشدعمراو مي نگردد سيراو ازجستجو
مدمت نادان
درمذمت جهل وناداني وافرادی که درپي علم وآموزش نيستند ، درفرهنگ ما بي مروشمار سخن آمده است .آنگونه كه شيخ شيراز حضرت سعدي دريك مقايسه، دانا ونادان رااينگونه به تصوير كشيده است.
هنرمند هرجا رود قدربيند وبرصدر نشيند ، بي هنرخواري بيند و لقمه چيند.
زنادان بناله دل سنگ وكوه از يراندارد وبركس شكوه
نداند ازآغاز انجام را نه ازننگ داندهمي نام را
نكوهيده دركارنزدگروه نكوهيده ترنزد دانش پژوه
دانش آموزي
اگر دانش بايسته است ودانشمند والا ونادان خوارو ذليل ،بايد همگان درپي دانش وكسب هنرودانايي باشند. پیشنيان فرهيختۀ ما،همه جا،آموزش علم راترغيب نموده وهمگان رابدانسو فرا خوانده اند ونجات ورستگاري واقعي رادرفراگيري علم گره زده اند. تكراراين اصل آنقدر گسترده است كه دركنار يادكرد هاي همگاني ، درادب وفرهنگ ما،بخشي به عنوان ادبيات تعليمي وجود دارد . ادبي كه به آموزش وتعليم دعوت مي كند ومي آموزاند. به گونۀ نمونه چندمورد رادرستايش دانش آموزي تذكار مي دهيم ،تااندکی باشد ازبسيار ومشتي نمونۀ خروار:
حكيم فردوسي مي گويد:
به آموختن گرببندي ميان زدانش روي برسپهرروان
زماني نياسايي ازآموختن اگرجان همي خواهي افروختن
چنان دان هرآنكس كه دارد خرد به دانش روان راهمي پرورد
اگرتخت جويي هنربايدت چوسبزي دهدشاخ بربايدت
توانا بود كه دانابود زدانش دل پيربرنا بود
حكيم ناصرخسرو كه همه آفريده هايش حكمت وتعليم است مي گويد:
اگرتو زآموختن سرنتابي بجويد سرتوهمي سروري را
بسوزند چوب درختان بي بر سزا خودهمين است مربي بري را
درخت تو گربار دانش بگيرد به زير آوري چرخ نيلوفري را
واين قول سعدي بزرگوار است كه مي گويد ،اگر به گونۀ قارون هم ثروت داشته باشي پسرراخرد ودانش بياموز.
چوخواهي كه نامت بماند بجاي پسرراخرد مندي آموز وراي
بياموز فرزند رادستبرنج اگردست داري چوقارون به گنج